Van Eredivisie Live tot ESPN: een voetbalzender die niet op eigen benen kon en kan staan
Bijna achttien jaar lang zendt één zendergroep het Nederlandse betaald voetbal live uit. De naam veranderde van Eredivisie Live via FOX Sports naar ESPN, maar één ding bleef veel jaren hetzelfde: zonder een verplichte bijdrage van vrijwel iedere Nederlandse tv- of internetklant komt de begroting niet rond. Een reconstructie van een zender die commercieel nooit op eigen benen heeft gestaan.
De droom van een eigen zender
Toen de uitzendrechten van de Eredivisie in 2008 opnieuw op de markt kwamen, bood geen enkele landelijke aanbieder een bedrag dat de clubs acceptabel vonden. De achttien Eredivisieclubs kozen daarom samen met producent Endemol voor zelfexploitatie: op 29 augustus 2008 ging Eredivisie Live van start, ondergebracht bij het speciaal opgerichte Eredivisie Media & Marketing (EMM). In 2010 sloot ook de KNVB zich aan.
De verwachting was dat een eigen betaalzender op termijn meer zou opleveren dan de tegenvallende biedingen van omroepen en distributeurs. Die belofte kwam niet uit. Voor een abonnement van vijftien tot twintig euro per maand meldden zich uiteindelijk zo'n 600.000 huishoudens, te weinig om de kosten van vier livekanalen én de uitkeringen aan de clubs te dragen. In 2012 stond er een schuld van ruim 60 miljoen euro op de balans.
FOX betaalt een miljard
Die schuld verklaart waarom de clubs in augustus 2012 gretig instapten toen het Amerikaanse FOX zich meldde. FOX International Channels nam 51 procent van EMM over en garandeerde de clubs twaalf seizoenen lang gemiddeld 80 miljoen euro per jaar, oplopend van 60 naar 100 miljoen euro. Inclusief de overname van de schuld van Eredivisie Live kwam de deal boven de één miljard euro uit: de grootste tv-rechtendeal die ooit in Nederland werd gesloten. Na goedkeuring door de toenmalige mededingingsautoriteit NMa ging de zender op 1 augustus 2013 verder onder de naam FOX Sports.
Betalen per aansluiting
Al snel bleek dat ook FOX de rekensom niet rond kreeg met alleen vrijwillig betalende abonnees. Het aantal premiumabonnementen groeide onvoldoende om de garantiebedragen aan de clubs terug te verdienen. FOX zette daarom in op een ander verdienmodel: FOX Sports 1 moest bij providers in het basispakket, tegen een vergoeding van zo'n twee euro per huishouden per maand. Daarmee betaalde íédere tv-klant mee, of die nu voetbal keek of niet.
Providers verzetten zich fel. In 2016 dreigden KPN, Tele2, Caiway en DELTA de zenders kwijt te raken en stapte KPN zelfs naar de rechter; volgens de aanbieders keek minder dan tien procent van hun klanten naar FOX Sports.
Uiteindelijk gingen vrijwel alle partijen overstag, want een tv-pakket zonder Eredivisievoetbal is in Nederland lastig verkoopbaar. Opvallend detail: volgens bronnen van Totaal TV gold al in eerdere distributieovereenkomsten dat providers óók een (lagere) afdracht doen voor klanten met alleen een internetabonnement. Officieel werd dit nimmer bevestigd. De overeenkomsten zitten dusdanig dicht gespijkerd dat geen van de betrokken partijen hierover inhoudelijke uitspraken mag doen.
Van FOX naar Disney en ESPN
Dat de zender in 2019 in handen van Disney kwam, was geen bewuste Nederlandse keuze. The Walt Disney Company nam in maart van dat jaar wereldwijd 21st Century Fox over en kreeg het meerderheidsbelang van 51 procent in EMM er automatisch bij. Omdat de merknaam FOX achterbleef bij het afgesplitste Fox Corporation en ESPN hét sportmerk van Disney is, werd FOX Sports op 1 januari 2021 omgedoopt tot ESPN. Nadat EndemolShine zijn belang aan de Eredivisie CV had verkocht, kwam de aandelenverdeling uit op 51 procent Disney, 44,1 procent Eredivisie CV en 4,9 procent KNVB.
Een streep door 350 miljoen euro
Achter de schermen bleef de exploitatie knellen. EMM kwam na de winstdeling structureel geld tekort om de gegarandeerde bedragen aan de clubs uit te keren, waarna Disney de gaten telkens dichtte met leningen. Zo liep de schuld van EMM bij het moederbedrijf op tot circa 350 miljoen euro. Toen de achttien clubs eind 2023 unaniem instemden met een nieuwe deal – vijf seizoenen tot en met 2029/30, goed voor 135 miljoen euro per jaar plus een bonus van 70 miljoen euro – stelden zij als harde voorwaarde dat Disney die schuld volledig zou kwijtschelden. Disney ging akkoord.
De conclusie is ontnuchterend: zelfs mét het model waarin providers per aansluiting afdragen, is de begroting in ruim tien jaar nooit structureel rond gekomen. De kwijtgescholden 350 miljoen euro is daarvan het tastbare bewijs.
Waarom niet gewoon een los abonnement?
Ziggo Sport Totaal (16,95 euro per maand) en filmpakket Film1 bewijzen dat het anders kan: alleen wie kiest, betaalt. Waarom hanteert ESPN dat model niet? Het antwoord zit in de rechtensom. Alleen al de 135 miljoen euro per jaar voor de Eredivisierechten vergt bij een abonnementsprijs van pakweg vijftien euro per maand ruim 750.000 betalende huishoudens – nog vóór de kosten van vier kanalen, studioprogramma's en de registraties van de Keuken Kampioen Divisie en de Vrouwen Eredivisie. Eredivisie Live haalde in vijf jaar zo'n 600.000 abonnees bij een veel lager kostenniveau en bouwde tóch tientallen miljoenen schuld op. Bovendien torsen Ziggo Sport Totaal en Film1 geen gegarandeerde rechtensom van deze omvang met zich mee. Een zuiver abonnementsmodel is voor ESPN simpelweg geen sluitende businesscase.
Voetbalbelasting anno 2026
Hoe dat uitpakt, werd de afgelopen maanden opnieuw zichtbaar. Voor de nieuwe distributieovereenkomsten, waarin de duurdere rechtendeal wordt doorberekend, sloten Ziggo, Odido, DELTA en KPN in 2026 elk een eigen akkoord met EMM. Ziggo zette per 1 juli alle vier de ESPN-kanalen verplicht in het standaardpakket en verhoogde de prijs voor álle tv-klanten met € 2,50 per maand; DELTA volgt per 7 september met eenzelfde toeslag. Alleen KPN em Odido kiezen nadrukkelijk een andere route: daar blijft ESPN een keuze en bij KPN binnen Combivoordeel, waardoor wie geen voetbal kijkt ook niet meebetaalt. KPN biedt in tegenstelling tot Odido wel de ESPN-kanalen in UHD-beeldkwaliteit aan. Volgens bronnen dragen providers daarnaast opnieuw af voor internet-onlyklanten.
Daarmee is de vergelijking met een voetbalbelasting niet ver gezocht. Miljoenen huishoudens die nooit een minuut Eredivisie kijken, betalen via hun tv- of internetrekening mee aan de zender. Zonder die gedwongen solidariteit heeft ESPN in zijn huidige vorm geen bestaansrecht. Dat bewijzen de schulden die onder drie verschillende namen werden opgebouwd, en die twee keer door een Amerikaanse eigenaar moesten worden gesaneerd.
Wat als de stekker eruit gaat?
Tegelijk is de afhankelijkheid wederzijds. De circa 135 miljoen euro per jaar van Disney is verreweg de belangrijkste collectieve inkomstenbron van de Eredivisieclubs. Toen in 2023 een consortium van KPN, VodafoneZiggo, DELTA Fiber en Odido tegen ESPN opbood, kozen de clubs toch voor de vertrouwde partner, inclusief schuldsanering. Een klacht van de providers bij toezichthouder ACM over de deal van circa 750 miljoen euro werd later ingetrokken.
Zou Disney er ooit de stekker uittrekken, dan staat er niet zomaar een partij klaar die vergelijkbare bedragen garandeert. Clubbegrotingen zouden fors moeten krimpen, de kloof met omringende competities zou verder groeien en de zichtbaarheid van de KKD en het vrouwenvoetbal zou onder druk komen te staan. Dat is de ongemakkelijke werkelijkheid achter achttien jaar Eredivisie Live, FOX Sports en ESPN: de zender kan niet zonder de portemonnee van alle Nederlanders, en het Nederlandse voetbal kan niet zonder de zender.
